Grafische antropologie

Een ping-pong tussen observatie en ontwerp

De methode van De Vormforensen werkt cyclisch. Observaties leiden tot ontwerpkeuzes, en ontwerpen zorgen vervolgens weer voor nieuwe inzichten.

“Van vorm naar inhoud en van inhoud naar vorm, dat gaat twee kanten op,”

Die werkwijze sluit aan bij de antropologische methode van grounded theory, waarbij kennis ontstaat vanuit de praktijk en observatie. Bij grafische antropologie draait het echter niet om theorievorming, maar om het ontwikkelen van betekenisvolle visuele taal. Vormgeving en onderzoek beïnvloeden elkaar voortdurend.

Daarom speelt kwalitatieve dataverzameling een belangrijke rol binnen hun proces. De ontwerpers observeren, interviewen en participeren om grip te krijgen op de leefwereld van mensen. Ze kijken naar gedrag, taalgebruik, normen en beelden die binnen een gemeenschap leven.

“We kijken heel erg naar de maatschappij en hoe mensen bewegen en reageren,” zeggen ze. “En misschien weer opnieuw bewegen op basis van wat er gebeurt.”

Het moment waarop iets echt wordt

Een essentieel onderdeel van grafische antropologie is het tastbaar maken van ideeën. Volgens De Vormforensen ontstaat er iets fundamenteels zodra een project een visuele identiteit krijgt.

“Zodra het zijn naam en een logo heeft, dan wordt het ook iets. Dan krijgt het een identiteit.” Dat moment van vormgeven is volgens hen niet alleen esthetisch, maar ook inhoudelijk belangrijk. Want zodra er keuzes gemaakt moeten worden over naam, kleur of typografie, ontstaat automatisch de vraag: waar staat dit eigenlijk voor? Welke waarden horen hierbij?

Vooral bij maatschappelijke of beleidsmatige projecten zien ze hoe ontwerp abstracte plannen kan vertalen naar iets concreets en menselijks.

“Beleid woont vaak in een document,” vertellen ze. “Het komt er nooit echt uit. Het leukste aan ontwerp vinden wij dat je zorgt dat het fysiek de wereld ingaat.”

Een fysiek object, een publicatie of een visuele identiteit maakt een onderwerp tastbaar. “Het is gewoon anders als je een nieuwsbrief via de mail stuurt, of dat je iets fysiek op tafel hebt liggen.”

Ontwerpen voor en met mensen

Hoewel participatie belangrijk kan zijn binnen hun projecten, geloven De Vormforensen niet dat ontwerp volledig collectief hoeft te zijn. Mensen leveren input, verhalen en perspectieven, maar de ontwerper houdt de regie over de uiteindelijke vorm. Dat heeft volgens hen ook te maken met de kracht van esthetiek. Een zorgvuldig ontworpen identiteit zorgt ervoor dat iets serieus genomen wordt en trots kan oproepen.

“We willen ook een bepaalde kwaliteit neerzetten,” zeggen ze. “Je kan het nooit voor iedereen op één manier goed doen.”

Tegelijkertijd zoeken ze bewust de grens op tussen herkenning en vernieuwing. “Ik geloof er niet in dat je alleen maar kan communiceren met dingen die al helemaal bekend zijn. Dus we gaan het wel een beetje oprekken.”

Ruimte voor twijfel en ethiek

Grafische antropologie roept ook vragen op over de rol van de ontwerper. Want wat betekent het om naar mensen te kijken, hun verhalen te verzamelen en daar vervolgens een visuele vertaling van te maken? “Antropologie heeft soms ook iets van: ik kijk en ik geef een mening,” zeggen de ontwerpers kritisch. “Hoe gaan we daarmee om?” Voor De Vormforensen is het belangrijk dat grafische antropologie geen dichtgetimmerde methode wordt. Ze willen ruimte houden voor onzekerheid, twijfel en nuance, juist omdat maatschappelijke vraagstukken complex zijn. “Het is niet de bedoeling dat het een soort afgetimmerde methode wordt waardoor bijvoorbeeld een gemeente kan zeggen: nu is het goed, want we hebben geluisterd naar de wijk.”

Een methode in vijf stappen

De werkwijze van grafische antropologie vatten De Vormforensen samen in vijf stappen:

1. Observeren
2. Documenteren
3. Contextualiseren
4. Reframen
5. Grafisch ontwerpen

Samen vormen deze stappen een methode waarin ontwerp niet alleen een communicatiemiddel is, maar ook een manier om de wereld beter te begrijpen. Grafische antropologie laat zien dat vormgeving méér kan doen dan informatie overbrengen: het kan maatschappelijke processen zichtbaar maken, gesprekken openen en mensen op een andere manier naar hun omgeving laten kijken.